Iedereen wil gelukkig zijn, maar wat dat inhoudt, hangt af van het tijdperk. Onze voorouders hoopten op een goede oogst, gezonde kinderen en een genadige God. Tegenwoordig willen we succesvol zijn en liefst eeuwig jong blijven. Hoe dat moet, leren we uit zelfhulpboeken, podcasts en ‘publireportages’, aangevuld met wat influencers en sociale media ons voorhouden.
‘In een concertzaal delen onbekenden
stilte, aandacht en tijd. We hoeven
in het gehoorde niet hetzelfde te
begrijpen om toch door hetzelfde ritme
gedragen te worden.’
Vervolgens komen het aangepaste dieet, de koude douche, de tienduizend stappen en minstens twee krachttrainingen per week. Alles keurig geregistreerd door een polsbandje dat ons ’s morgens vertelt hoe we geslapen hebben. Zelf hadden we de indruk dat het best meeviel, maar de app weet beter.
De vooruitgang hierachter is reëel. Nooit eerder konden artsen zoveel ernstige aandoeningen voorkomen of behandelen. Helaas heeft succes de neiging zijn terrein uit te breiden. Geneeskunde richtte zich ooit vooral op de ‘genuinely sick’; tegenwoordig groeit de markt voor de ‘worried well’: gezonde mensen die zich afvragen of ze wel gezond genoeg zijn. Geluk wordt een toestand die we kunnen produceren, mits we voldoende parameters onder controle krijgen.
In het boek Grenzeloos beschrijf ik hoe groter, sneller en hoger van een middel tot een doel geworden zijn, ook in ons persoonlijke leven. We moeten meer presteren, meer beleven en langer jong blijven. Maar: wie zichzelf voortdurend optimaliseert, zadelt zichzelf op met de overtuiging dat zijn huidige versie niet volstaat.
En dan is er kunst.
In mijn vorige bijdrage noemde ik kunst een bewaarplaats van wijsheid. Hier interesseert mij een andere vraag: hoe werkt zij? Het antwoord begint met een merkwaardige omkering. Bij zelfoptimalisering zijn wij het handelende subject en ons lichaam of leven het te verbeteren object. Bij kunst ligt dat omgekeerd. Een muziekstuk grijpt ons aan, een beeld houdt onze blik vast, een voorstelling sleept ons mee. Niet wij hebben de ervaring onder controle; de ervaring krijgt vat op ons.
Dat begint bij aandacht. Digitale media versnipperen haar omdat elk bericht, filmpje of reclamebeeld het volgende aankondigt. Kunst begrenst juist. Een kader snijdt een beeld uit de wereld, een boek vraagt dat we bij één verhaal blijven, een concert legt een tijdsverloop op dat we niet sneller kunnen afspelen. Die beperking is geen verlies. Zoals onze huid geen muur is maar een contactzone, zo maakt het kader van een kunstwerk maakt ontmoeting mogelijk. Door even niet overal tegelijk te zijn, kunnen we ergens werkelijk aanwezig zijn.
Kunst werkt zelfs lichamelijk. Muziek verandert ademhaling en spierspanning voordat we haar begrijpen. Dans laat ons in het lichaam van een ander bewegingen meevoelen die we zelf niet uitvoeren. Een toneelscène kan de keel dichtknijpen, een schilderij kan onrust wekken zonder dat we weten waarom. De betekenis komt vaak later en soms helemaal niet. Dat is geen tekort. Kunst herinnert ons eraan dat ervaren ruimer is dan verklaren.
Vervolgens verruimt zij onze binnenwereld. Een roman laat ons kijken door de ogen van iemand die we in het dagelijks leven misschien zouden ontwijken. Een tragedie verplicht ons mee te gaan met een conflict waarvoor geen nette oplossingen bestaan. Kunst maakt het vreemde vertrouwd en het vertrouwde vreemd. Zij dicteert niet wat we moeten denken, maar doorbreekt de vanzelfsprekendheid van wat we al dachten. Precies daardoor kan zij ons minder zeker en meer ontvankelijk maken.
Dat alles gebeurt vaak samen met anderen. In een concertzaal delen onbekenden stilte, aandacht en tijd. We hoeven in het gehoorde niet hetzelfde te begrijpen om toch door hetzelfde ritme gedragen te worden. Tegenover het hedendaagse geluksideaal – individueel, meetbaar en te koop – plaatst kunst een ervaring die relationeel is: iets ontstaat tussen uitvoerder en publiek, tussen mensen onderling, tussen heden en verleden. Ongeweten delen we een resonantieruimte, maken we deel uit van een geheel dat ons overstijgt – en dat voelt o zo goed.
Wetenschappelijk onderzoek bevestigt dat kunstbeleving en kunstbeoefening bijdragen aan lichamelijke en geestelijke gezondheid. Hoogleraar psychobiologie Daisy Fancourt verzamelt in Kunst als medicijn bevindingen over onder meer pijn, stress en cognitieve achteruitgang. Dat is waardevol, zolang we van kunst geen nieuwe gezondheidsverplichting maken, met een app die waarschuwt dat we deze week nog 47 minuten Bach tekortkomen. Kunst hoeft haar eigenwaarde niet medisch hard te maken. Haar werking bestaat er juist in dat niet alles vooraf als doel en resultaat vastligt.
Dat maakt de Bachcantate Ich habe genug zo toepasselijk. Simeon heeft het kind Jezus gezien en kan het leven loslaten: niet uit wanhoop, maar omdat er iets voltooid is. Bachs muziek maakt van dat ‘genoeg’ geen zuinige berusting. Ze laat horen hoe overgave tegelijk innig, droevig en bevrijdend kan zijn. De cantate vertelt ons niet hoe wij gelukkig moeten worden. Ze doet iets beters: ze laat ons een andere verhouding tot verlangen ervaren. En voor wie het nog niet wist: op zondag 24 januari kan je de cantate in het Concertgebouw live meemaken.
Kunst maakt ons gelukkig zonder de belofte dat alles beter, sneller of meer wordt. Ze opent een ruimte waarin wij even ophouden onszelf te verbeteren en kunnen ondervinden wat Simeons woorden betekenen: ik heb genoeg.
-Paul Verhaeghe.
Bekijk het concert hier.
