Adem is leven is muziek is adem

Het ritme en de intensiteit passen zich aan volgens de behoefte van ons lichaam: langzaam en oppervlakkig wanneer we in rust zijn, snel en diep bij fysieke inspanning. Het cyclische en (quasi) oneindige van ademhaling kunnen we ook in verbinding zien met de natuur waar we deel van uitmaken: de omwentelingen van hemellichamen, eb en vloed, de wisseling van de seizoenen, de opeenvolging van generaties … Adem is leven.

En hoewel onze adem er altijd is, zijn we er ons meestal niet van bewust. Pas wanneer ze de bovenhand neemt, bijvoorbeeld na een zware inspanning, of bij sterke, ‘adembenemende’ emoties, vraagt ze onze aandacht. Wanneer we bewust onze aandacht richten op onze ademhaling, bijvoorbeeld bij yoga of meditatie, ontstaat vaak een gevoel van evenwicht en ontspanning. Dat kan ook het geval zijn bij Deep Listening. Wanneer we ons volledig focussen op intens luisteren, en alle andere lichamelijke prikkels of acties elimineren, is ademhaling het enige wat overblijft, en gaan we die ook bewuster voelen.

Maar onze adem doet veel meer dan het lichaam voorzien van de nodige zuurstof om te kunnen functioneren. Elke klank die we produceren, of het nu spreken, zingen of spelen is, begint vanuit ademhaling. Zelfs bij muziekinstrumenten die geen lucht nodig hebben, speelt de ademhaling van muzikanten een rol bij timing, samenspel en beleving. Een pianist ademt mee met de muziek en let maar eens op de ademhaling van een slagwerker die zich klaar houdt voor een grote cymbaalslag! Muziek is adem. Tijdens de Deep Listening Night ontdekken we enkele totaal verschillende benaderingen van het fenomeen adem.

Een instrument dat de ademhaling op een bijzondere manier zichtbaar maakt, is de accordeon, waarbij de speler de longen van het instrument opent en samendrukt. De verwantschap tussen de menselijke ademhaling en de klankproductie van de accordeon staat centraal in het beklijvende Asthma van Simon Steen-Andersen. Door te concentreren op de (bij)geluiden van ademhaling in verschillende contexten, richt de componist de aandacht op datgene wat meestal ongemerkt voorbijgaat. De bijbehorende video maakt de beluistering van dit werk tot een intense fysieke ervaring, zeker wanneer de onmogelijkheid tot ademen in beeld wordt gebracht.

Voor blaasinstrumenten is ademhaling natuurlijk cruciaal. Componist Alberto Posadas schreef met Objetos de la noche een tot de verbeelding sprekende partituur voor baritonsaxofoon. Met alle mogelijke speeltechnieken schetst hij een duister klankbeeld waarin de suggestie ontstaat van lucht die vanuit een aardse duisternis op zoek is naar bevrijding. Het werk van Bára Gísladóttir sluit daar naadloos bij aan.

Ook bij Hyelim Kim wordt de daegum een haast vanzelfsprekend verlengstuk van de menselijke adem. Deze Koreaanse bamboefluit heeft een zacht timbre dat sterk afhankelijk is van de luchtstroom. Door een geraffineerde blaastechniek weet deze muzikante oneindig veel kleuren uit het instrument te halen, soms zelfs met behulp van de stembanden. De hedendaagse benadering van dit oeroude instrument zorgt ook voor een verbinding tussen heden en verleden.

Met Tempvs Fvgit komen we bij de essentie van klinkende ademhaling. De Corsicaanse polyfonie is een van de meest krachtige en effectrijke vormen van pure vocale samenzang. Ruw en ongepolijst volgens sommigen, maar eigenlijk vooral doordrongen van de rijke akoestische fenomenen die ontstaan wanneer geluidsfrequenties elkaar versterken of net met elkaar gaan botsen. De magie ontstaat hier niet in de zuiverheid van de samenklanken, maar in het schuren en botsen van de verschillende ademstromen.

Ook wanneer tijdens de renaissance de vocale muziek de belangrijkste plaats innam, was er al een traditie van instrumentale muziek, waarbij instrumenten zoals cornetten of trombones zo dicht mogelijk bij de expressie van de menselijke stem, en dus de menselijke adem, probeerden te komen. Dat repertoire is de speeltuin van Oltremontano, een ensemble dat zich specialiseert in de Italiaanse muziek die geworteld was in onze contreien, aan de overkant van de bergen.

Wanneer de menselijke ademhaling faalt, nemen machines het over. Dat beeld, dat we tijdens de coronaperiode vaak te zien kregen, bracht Michele Spanghero in 2010 al op het idee om ademhalingsapparatuur te gebruiken om orgelpijpen van lucht te voorzien. De mechanische oneindigheid en het regelmatige ritme maken van deze installatie een bezwerende ervaring. Met dit werk opent de Italiaanse kunstenaar ook een ethische discussie. Wie draagt de verantwoordelijkheid voor dit apparaat? Wie beslist wanneer het wordt uitgezet en wanneer de levensnoodzakelijke ondersteuning voor de patiënt wordt beëindigd?

Tijdens deze Deep Listening Night staat de adem centraal in al haar facetten: terwijl je intens luistert, meedeint op klanken en sferen, je eigen adem voelt of je laat meeslepen door de dwingende kracht van de muziek.

Klaas Coulembier

za 26 sep 2026 / Deep Listening Night / Muziek begint bij ademen