GOLD: portret van Maria van Bourgondië in muziek & dans

Het verhaal van Maria van Bourgondië

GOLD verbindt het mooiste uit de Brugse Gouden Eeuw: de fascinerende stadsgeschiedenis, het onroerend erfgoed, de kunstschatten en bovenal de muziek, die eeuwenlang in heel Europa de toon zette. De vierde editie vertelt het verhaal van een Vlaamse vorstin met een bijzondere Brugse connectie: Maria van Bourgondië (1457-1482).

Zijn vrouwen betere vorsten?

Een valse start

Op 13 februari 1457 was het rumoerigin de gangen van het gigantische paleis de Koudenberg te Brussel. Isabella van Bourbon, de frêle echtgenote van de Bourgondische erfprins Karel – de latere Karel de Stoute –, stond op het punt te bevallen van de eerste erfgenaam van de Bourgondische troonopvolger. Een meisje werd geboren en op 17 februari ‘Maria’ gedoopt naar de Heilige Maagd. Hertogin Isabella van Portugal, haar meter, hield haar boven de doopvont van de hertogelijke kapel samen met haar peetvader, niemand minder dan de dauphin, de toekomstige Franse koning Lodewijk XI, die Maria in haar verdere carrière behoorlijk wat kopzorgen zou bezorgen. Grote afwezige was de toenmalige hertog Filips de Goede. ‘Want het is toch maar een meisje, maar mocht het God believen dat hij een jongen zou zenden, dan gaf hij een groot feest’, aldus de hofkroniekschrijver Georges Chastellain. Dat was echter een smoesje. De aanhoudende ruzie tussen de hertog en zijn zoon Karel zorgde ervoor dat de twee nauwelijks in dezelfde ruimte konden vertoeven. Omwille van die twist installeerde het jonge koppel zich kort na Maria’s geboorte in het Henegouwse Le Quesnoy. Maria zou de eerste jaren van haar leven hoofdzakelijk in die regio vertoeven.

Een pittig meisje

Na het overlijden van haar moeder Isabella in 1465 reisde de jonge Maria van stad naar stad met een voorkeur voor de steden Gent en Brugge. De prinsenhoven in beide steden werden aangepast om het verblijf van het prinsesje zo comfortabel mogelijk te maken, en dat kostte handenvol geld. In de vele uitgaven zien we indirect het pittige karakter van de prinses doorschemeren. In 1467 sloopten de kleine mademoiselle en haar speelkameraadjes tijdens een pyjamaparty haar bed in het Gentse Hof ten Walle. De vriendinnen hadden daarnaast de gewoonte elke dag te dansen in een wijnkelder die zich onder de hertogelijke sauna bevond. Het ging er zo jolig aan toe dat de plankenvloer het begaf. Ook in haar latere leven komt dit speelse kantje naar boven: zo vermeldt de Brugse kroniekschrijver Anthonis de Roovere dat de hertogin in 1482 met haar hofhouding ging schaatsen op de Brugse meersen. Ze viel herhaaldelijk op het gladde ijs, tot groot jolijt van haarzelf en haar hofdames.

Maria was ook een vrome vrouw. Haar stiefmoeder Margaretha van York schonk haar omstreeks 1477 een prachtig geïllumineerd getijdenboek, bestemd voor de privédevotie van de hertogin. Op 21 april 1477 bezocht de hertogin het begijnhof Ten Wijngaerde in Brugge waar ze de mis, opgefleurd met diverse gezangen, bijwoonde in haar persoonlijke bidkapel. Vanuit haar praalgraf in de Brugse Onze-Lieve-Vrouwekerk kan Maria dankzij het uitzonderlijke concert van The Tallis Scholars opnieuw meegenieten van muziek van de belangrijkste componisten uit haar tijd: Johannes Ockeghem en Gilles Binchois (do 14 mei).

'Als vrouwelijke vorst kon hertogin Maria zelf geen leger aanvoeren, en dus werd er een echtgenoot gezocht die dat in haar naam kon doen.

De Maagd Maria

Op 5 januari 1477 sloeg het noodlot toe. Hertog Karel overleed na een zoveelste mislukte campagne op het slagveld te Nancy. De negentienjarige Maria werd als enig kind sneller dan verwacht de troonopvolgster over zeventien Bourgondische erflanden. Peetvader Lodewijk XI van Frankrijk viel de Bourgondische gebieden binnen. Ook in verschillende Vlaamse, Hollandse en Brabantse steden zag men de kans schoon om zich van de heersende politieke elite te ontdoen die het corrupte beleid van de hertog hadden gesteund. Hertogin Maria kreeg een hele resem klachten voorgeschoteld, een direct gevolg van het weinig doortastende politieke bewind van haar vader Karel de Stoute. In ruil voor de broodnodige centen en militaire steun keurde Maria van Bourgondië op 11 februari 1477 de eisen goed in het Groot Privilege, het allereerste charter uitgereikt voor alle Bourgondische gewesten samen.

Een communicatiestrategie werd uitgewerkt waarbij hertogin Maria haar hulpeloosheid als jonge wees en maagd tegenover haar verraderlijke peetvader in de verf zette; een beeldvorming die tot op de dag van vandaag blijft doorleven. De Brugse rederijker Anthonis de Roovere werd aangesteld als meester-propagandist en schreef een gedicht waarin de hertogin, de arme maagd Maria, de stedelingen in eigen persoon om hulp roept. De Finse Aino Peltomaa brengt met haar Ensemble Gamut! Maria van Bourgondië net zoals Anthonis in verband met de Heilige Maagd Maria (vr 15 mei).

Noodlot

Als vrouwelijke vorst kon hertogin Maria zelf geen leger aanvoeren, en dus werd er iemand gezocht die dat in haar naam kon doen, een echtgenoot. Maria liet aan Maximiliaan van Oostenrijk, zoon van de Habsburgse keizer, weten dat zij hem nog altijd – ondanks vele andere huwelijkskandidaten – als haar ware verloofde zag. Na hun huwelijk toerde het populaire jonge koppel, zij 20, hij amper 18, door de Lage Landen. De jeugdige en ietwat onbeholpen Maximiliaan had echter de grootste moeite om zich te schikken naar het onderhandelingsklimaat in onze contreien. Hij was het bovendien al snel beu om in de schaduw van zijn populaire vrouw te lopen. Sollazzo Ensemble verkent de anonieme werken uit de tijd van Maria van Bourgondië op zoek naar vrouwelijke stemmen (za 16 mei). Zo krijgen we een glimp van de complexe levens van vrouwen in Maria’s tijd.

Op 6 maart 1482 sloeg het noodlot opnieuw toe: tijdens een reigerjacht raakte Maria van Bourgondië ernstig gewond na een val van haar paard. Ze werd vervolgens naar het Prinsenhof in Brugge gevoerd. Enkele weken na het ongeval, op 27 maart 1482, bezweek de vijfentwintigjarige hertogin aan haar verwondingen. Na haar overlijden werd de broze vrede in de Nederlanden opnieuw verbroken. De Vlaamse (en enkele Brabantse) steden, gesteund door een groep edelen (onder wie de Brugse edelman Lodewijk van Gruuthuse), keerden zich tegen Maximiliaan in een tien jaar durende burgeroorlog.

Toch was de Habsburgse toekomst van de Lage Landen verzekerd. Maria en Maximiliaan kregen drie kinderen van wie er twee de volwassen leeftijd bereikten: Filips de Schone (1478-1506) en Margareta van Oostenrijk (1480- 1530). Maria's dochter Margareta zou na het overlijden van haar broer in 1506 tot 1530 tweemaal als regentes regeren over de Nederlanden. ClubMediéval gaat voor La Doulce Amour creatief aan de slag met dansen die rechtstreeks uit het dansboekje van diezelfde Margareta van Oostenrijk komen, Lara Barsacq voorziet een eigentijdse interpretatie van die hoofse dansen (zo 17 mei).

Lisa Demets