Seizoensdenker Fleur Pierets schrijft een brief aan Marguerite Coppin

Als seizoensdenker 2025/26 van het Concertgebouw vond ik het tijd om Brugge wat beter te leren kennen, dus op een late namiddag en terwijl de zon als vloeibaar koper langs de gevels glijdt, maak ik een wandeling door de stad. Ik wandel van het Stationsplein naar de Hendrik Brugmansstraat
en volg de Frank Van Ackerpromenade richting het Huis van de Bruggeling.

They Were Here

Ik ben hier met een reden, want ik werk al enige tijd aan een verhalen-reeks die They Were Here – Zij Waren Hier – heet. De verhalen zijn ontstaan tijdens mijn boeken-tournees en toespraken in het buitenland. Terwijl ik verschillende steden bezoek, schrijf ik verhalen over (bijna) vergeten vrouwen uit de geschiedenis van de stad waarin ik me bevind. Over de vrouwelijke schrijvers, de schilders, de activisten, de bohemiens, de pioniers… Na een oproep op sociale media om namen van vergeten Brugse vrouwen in te sturen kreeg ik méér dan 35 suggesties. 35 verhalen die de tijd had begraven, 35 namen die bijna niet meer herinnerd worden, maar van wie ik er eentje terug tot leven mag wekken.

Marguerite Coppin was een van de vrouwen die me werden getipt en nieuwsgierig spreek ik enkele voorbijgangers aan. Eerst vraag ik of ze Bruggelingen zijn – aan toeristen hebben we in dit geval niet veel – en vervolgens of de naam iets bij hen oproept. Tevergeefs. Nochtans hebben haar voetstappen hier ooit weerklonken. Haar ogen hebben ooit de reien gezien, de stille gevels bekeken. Toch kent niemand haar. Deze letterkundige en feministe uit de late 19e eeuw verdient nochtans beter dan de vergetelheid. Terwijl ik langs het Minnewaterpark loop, richting Spiegelrei, probeer ik me een voorstelling te maken van haar leven hier. Misschien is dat de erfenis van een schrijver: niet alleen woorden achterlaten, maar een gevoel van verbondenheid met een stad, een echo die door de eeuwen blijft meeklinken, zelfs als de meeste Bruggelingen haar naam niet spontaan zouden noemen.

In 1892 arriveert Marguerite Coppin, vergezeld door haar moeder, in Brugge. De jonge vrouw – geboren in 1867 en gevormd aan een progressieve school in Brussel – kiest na een lang verblijf in Oostenrijk, Brugge als woonplaats. Een stad die haar zal opnemen, uitdagen, uitspuwen en weer opnemen. De stad waar ze Franse les gaf aan de Engelse bewoners en waar ze haar literaire roeping en feministische stem verder zal uitdiepen.

Brugge is in die tijd nog geen toeristische trekpleister, maar een stille plek die haar middeleeuwse grandeur bijna melancholisch bewaart. Voor Marguerite is dit geen nadeel, maar een bron van inspiratie. De spiegelende reien, de kloostertuinen, de klanken van het Belfort. Alle vormen ze het kloppende hart van haar verbeelding. Het is geen toeval dat ze de roman Le charme de Bruges publiceert, want de stad wordt voor haar een literair personage: mysterieus, stil, maar geladen met schoonheid en geschiedenis. Niet de machtige geschiedenis van de heren, maar het gefluister van vrouwen die vrijheid zochten in een wereld die hen liever stil hield. Want Coppin is een fervente aanhanger van de vrouwenrechten en haar romans Le Troisième Sexe en Hors Sexe veroorzaken in 1890 dan ook een schandaal. Het werk wordt in beslag genomen door het openbaar ministerie en Coppin wordt beschuldigd van grove onfatsoenlijkheid.

Maar juist die weerstand voedt haar vurigheid. Haar Brugge is geen ansichtkaart vol pittoreske gevels. Haar Brugge is een strijdperk, waar traditie botst met vernieuwing, waar een vrouw kan leren haar eigen stem te vinden. Sommige Bruggelingen zijn dan ook geschokt als Coppin op een fiets door de straten van de stad rijdt, haar rokken vastgeklemd aan beide enkels om als broek te functioneren. De fiets werd door 19e-eeuwse feministen en suffragettes erkend als een ‘vrijheidsmachine’ voor vrouwen. De fiets die bijdroeg aan de emancipatie van vrouwen.

In Brugse salons en cafés spreekt men er schande van, maar ook nieuwsgierigheid klinkt door, want Coppin blijft niet geïsoleerd. Ze zoekt aansluiting bij de Franstalige culturele kringen. In het Journal de Bruges verschijnen haar artikelen en ze treedt toe tot de Cercle Littéraire Excelsior, een gezelschap van schrijvers en intellectuelen. Daar leest ze voor uit eigen werk waarin ze onderzoek doet naar de positie van de vrouw, de grenzen van seksualiteit, de ruimte voor vrijheid. Tegelijkertijd zoekt Coppin de schoonheid in het kleine, in het dagelijkse. Zoals in haar bundel Poèmes de femme, waarin de echo van Brugge weerklinkt:

Je hoeft het azuurblauwe
meer niet ver te zoeken,
noch de berg, de rivier,
de sombere valleien,
om je hart toe te laten tot wijde hoogten,
en tot die liefde voor het Schone,
zo krachtig en zo puur.

Wie haar kent, weet dat dit geen louter literaire pose is. Marguerite wandelt vaak door de stad, notitieboek in de hand. Ze ziet schoonheid in een stukje hemel boven een nauwe steeg, in de stilte van een kloostertuin, in het rimpelen van water onder een brug. Brugge bevestigt voor haar dat het sublieme aanwezig is in het alledaagse.

In 1902 beleeft de stad een belangrijk moment: de grote tentoonstelling van de Vlaamse primitieven. Brugge wil zich tonen als schatkamer van de schilderkunst, als venster op een groots verleden. Marguerite Coppin speelt een rol op de achtergrond: als secretaris van het Brugse Pers Syndicaat helpt ze mee bij de ontvangst van Britse journalisten. De vrouw die ooit beschuldigd werd van onzedelijkheid, ontvangt nu de buitenlandse pers bij een evenement dat Brugge internationale faam bezorgt. Het is typerend voor haar Brugse jaren: ze beweegt zich tussen marges en centrum, tussen verzet en erkenning. Ze is tegelijk buitenstaander en spilfiguur.
Tot 1914 blijft ze in Brugge wonen en werken, maar de Eerste Wereldoorlog dwingt haar tot vertrek. Ze vlucht naar Engeland waar ze lesgeeft, vertaalt en zich verdiept in theosofie en antroposofie. Maar haar Brugse jaren blijven het fundament van haar oeuvre. Hier vond ze haar stem, hier vocht ze haar strijd.

Naar aanleiding van de nationale campagne #meervrouwopstraat, die enkele jaren geleden indrukwekkende vrouwen uit de geschiedenis in het straatbeeld wilde verankeren, vond ik persberichten uit juni 2022 die aankondigden dat er een Marguerite Coppinplein in Brugge zou komen. Een eerbetoon aan de schrijfster die hier, meer dan een eeuw geleden, door de straten wandelde. Schrijvend, strijdend, op zoek naar schoonheid en vrijheid. Vandaag, drie jaar later, is het plein er nog steeds niet. Laten we – makers en lezers van dit verhaal – opvolgen of het er daadwerkelijk komt. Laat ons waakzaam blijven zodat beloften aan vergeten vrouwen niet vergeten worden

Tekst: Fleur Pierets