Ga naar de hoofdcontent Pijl naar rechts icon
COVID-19. De ticketverkoop van ons nieuwe seizoen stellen we voorlopig uit. Onze voorstellingen tot eind juni zijn geannuleerd. We kijken uit naar een veilige heropstart. meer info
menu
menu

ABC van muzikale begrippen

ABC van muzikale begrippen


Ook in onzekere coronatijden blijft onze 'huismusicoloog' en emeritus gewoon hoogleraar aan de KU Leuven Ignace Bossuyt aan boord! Tijdens deze culturele lockdown is hij twee maal per week – op dinsdag en vrijdag – onze ervaren kapitein op de zeven zeeën der musicologie. Omdat ervaren kapiteins al eens aan vakterm durven gebruiken, is een verklarende woordenlijst geen overbodige luxe. Ignace Bossuyt put hiervoor uit zijn rijke ervaring én uit zijn boeiende boek Van noten en tonen, ook te koop in onze Concertgebouwshop.

A

ALLEMANDE

in de luit- en klaviermuziek van de barok een langzame of gematigd langzame dans in tweeledige maat, overwegend in de style luthé en goed herkenbaar door de optijd bij het begin (dit is: een noot vóór het accent van de eerste volledige maat, een soort ‘opstapje’). De eerste van de vier typische gestileerde barokdansen in de suite voor klavier. De andere dansen zijn courantesarabande en gigue.

ARPEGGIO

manier van akkoorden spelen waarbij de noten niet tegelijk worden worden uitgevoerd maar één na één snel na elkaar

B

BASSO OSTINATO

(ook: ostinato) een constant herhaalde, doorgaans korte melodische formule (vaak vier dalende tonen), als harmonisch fundament van een compositie, waarop een of meerdere bovenstemmen een reeks variaties opbouwen, die vaak een improvisatorisch karakter hebben en geregeld virtuoos zijn uitgewerkt

C

CAKEWALK

laat-19de-eeuwse Afro-Amerikaanse dans in 2/4, vaak syncopisch en ritmisch verwant aan de ragtime. Het bekendste voorbeeld is Gollywoggs Cake-Walk uit de suite voor piano Children’s Corner (1906-08) van Claude Debussy.

CELESTA

instrument met toetsen zoals de piano, maar waarvan de hamers geen snaren, maar metalen staven aanslaan, wat resulteert in een klokjesachtige klank. Het vroegste voorbeeld is de Dans van de suikerfee in Tsjaikovsky’s ballet De notenkraker (1892).

CHACONNE

oorspronkelijk een Spaanse dans in drieledige maat, naderhand een variatiereeks, doorgaans op een ostinato in de baspartij, vooral typisch voor de barokperiode, in instrumentale en vocale werken

CHROMATIEK

het gebruik van ‘vreemde’, verhoogde en verlaagde tonen (kruisen en mollen), die het gebruikelijk melodisch verloop verstoren, met als extreem een melodische lijn die volledig is opgebouwd uit halve tonen

CONTRAPUNT

de compositietechniek waarbij meerdere melodische lijnen met elkaar worden gecombineerd die alle op zich als zelfstandige partij belangrijk zijn

CLUSTER

een extreem dissonante samenklank bestaande uit een reeks van tonen die zeer dicht bij elkaar liggen. Vaak bij Bartók, o.m. in zijn Pianosonate en de Suite voor piano 'In open lucht'.

COURANTE

levendige Franse dans in drieledige maat. De tweedevan de vier typische gestileerde barokdansen in de suite voor klavier. De andere dansen zijn allemandesarabande en gigue.

CRESCENDO

geleidelijk toenemend in geluidssterkte

 

D

DECRESCENDO

(ook: diminuendo)
geleidelijk afnemend in geluidssterkte

F

FUGA

het belangrijkste instrumentale genre dat volgens strikte regels gebaseerd is op het imitatieve contrapunt, waarbij doorgaans één vast thema domineert

G

GIGUE

snelle Franse dans, de vierde en laatste van de typische gestileerde barokdansen, in de suite voor klavier. De andere dansen zijn allemandecourante en sarabande.

GLISSANDO

de uitvoering van de overgang van de ene naar de andere toon door een glijdende beweging (bv. op viool, trombone, pedaalpauken, in Bartóks Muziek voor snaren, slagwerk en celesta ook op piano en harp)

I

IMITATIE(F)

('nabootsing, navolging')
compositetechniek waarbij de verschillende partijen de ene na de andere dezelfde melodie van elkaar overnemen, ongewijzigd of gevarieerd (vb.: de inzet van Adesto dolori meo van Utendal)

K

KRUIS

teken voor de verhoging van een noot met een halve toon (aangegeven door een #-teken)

L

LAMENTO (LAMENTATION)

‘klaagzang’, een zelfstandige vocale of instrumentale compositie, of als deel van een groter geheel, met een melancholisch karakter, in een langzaam tempo; in de klaviersuite als eerste deel in de vorm van een allemande.

M

MAAT

een tijdseenheid bestaande uit een vast aantal notenwaarden (hele noten, halve noten, vierden, achtsten...), afhankelijk van het metrum (zie onder) en in de muzieknotatie, vanaf de 17de eeuw afgescheiden door verticale maatstrepen

MAATTEKEN

aanduiding van het metrum (zie onder) in de vorm van cijfers (3/4, 3/2, 6/8... = 3 kwartnoten noten per maat (zie boven), drie halve noten per maat, zes achtste noten per maat ...) of de hoofdletter C (= 4/4)

MADRIGAAL

in de 16e en 17e eeuw een meerstemmige, overwegend wereldlijke compositie op een vaak hoogstaande poëtische Italiaanse tekst, die de componisten inspireerde tot soms verregaande en detaillistische tekstexpressie

MELISME

een reeks noten op één lettergreep

METRUM

de verdeling van de tijd in identieke eenheden, aangegeven door een maatteken (zie boven) en (vanaf de 17e eeuw) door maatstrepen

MIS

meerstemmige compositie voor de misliturgie, op basis van de vijf teksten die behoren tot het zogenaamde ordinarium van de mis, namelijk de delen die in elke misliturgie worden gezongen op dezelfde teksten (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus en Agnus Dei), in tegenstelling tot het proprium van de mis, de delen die in elke mis van tekst verschillen, afhankelijk van het feest

MOL

teken voor de verlaging van een noot met een halve toon (aangegeven door de kleine letter b)

MOTET

tijdens de renaissance een polyfone, vocale, overwegend religieuze compoisitie, meestal op een Latijnse tekst, al dan niet uit de Bijbel, en vaak gekenmerkt door imitatief contrapunt

O

OSTINATO

(ook: basso ostinato) een constant herhaalde, doorgaans korte melodische formule (vaak vier dalende tonen), als harmonisch fundament van een compositie, waarop een of meerdere bovenstemmen een reeks variaties opbouwen, die vaak een improvisatorisch karakter hebben en geregeld virtuoos zijn uitgewerkt

P

PASSACAGLIA

zoals de chaconne een variatiereeks gebaseerd op een basso ostinato, vooral typisch voor de barokperiode

PEDAALPAUKEN

pauken voorzien van pedalen die de speler in staat stellen snel te verstemmen of een glissando uit te voeren

PIZZICATO

bij een strijkinstrument het aantokkelen van de snaren met de vinger in plaats van het aanstrijken met de strijkstok, soms aangegeven als senza l’arco (= zonder de strijkstok). Voorbeeld: bij Bartók, Strijkkwartet nr. 4, deel 3: ‘allegro pizzicato’

POLYFOON, POLYFONIE

meerstemmigheid, de combinatie van minstens twee verschillende partijen

R

RAGTIME

Amerikaanse populaire muziekstijl, verwant aan de mars, vooral voor piano (de bekendste naam is Scott Joplin), in de jaren ca. 1890-1920, met als typisch kenmerk de syncopische ritmiek

S

SARABANDE

langzame, intens expressieve dans in drieledige maat (3/4 of 3/2), vooral populair als derde van de vier typische gestileerde barokdansen in de suite voor klavier. Een kenmerk van de sarabande is de verlenging van de tweede van de drie tellen. De andere dansen zijn allemande, courante en gigue. Deze dansen komen ook geregeld voor in de sonate.

SCHERZO

doorgaans een snel ritmisch stuwend, soms dansant deel van een sonate, een symfonie of ook van een ballet

SECUNDE

interval van één (halve of een hele) toon  (bv.: do-re of re-mi  = hele toon, mi-fa of si-do = halve toon)

STYLE LUTHÉ

(ook: style brisé: ‘gebroken stijl’)
typische schrijfwijze voor de luit, die werd overgenomen op het klavecimbel, waarbij de akkoorden arpeggio worden uitgevoerd

SUITE

compositie voor klavier of instrumentaal ensemble bestaande uit een opeenvolging van danse, dansachtige delen of karakterstukken. De klaviersuite is doorgaans op basis van vier dansen: allemande, courante, sarabande en gigue.

SYNCOPE

ritmische verschuiving die de metrische regelmaat verstoort, vooral door nadrukkelijke accentuatie op ongebruikelijke plaatsen binnen de maat

Pagina inhoud
Open inhoud
Deel dit nieuwsbericht

Schrijf je in op onze nieuwsbrief

  •  *