Ensemble Apotropaïk / Bella Donna
Biografie
'Apotropaïque' is een Frans adjectief dat verwijst naar een voorwerp dat of uitspraak die wordt gebruikt ter bescherming tegen kwaad of ongeluk. De leden van het Ensemble Apotropaïk (FR) kozen deze suggestieve naam om hun passie voor middeleeuwse muziek te verenigen. Het repertoire van het ensemble strekt zich uit van de 12e tot de 15e eeuw, van de eerste troubadoursliederen tot het ontstaan van de renaissancemuziek. Apotropaïk gaf zijn eerste optredens in het middeleeuwse muziekcentrum Cluny in Parijs in november 2016. Nadat ze in november 2017 de eerste prijs hadden gewonnen op het concours Journées de Musiques Anciennes de Vanves, werden ze uitgenodigd voor verschillende festivals en concertzalen in Frankrijk en Europa. In juli 2022 namen ze deel aan de York International Young Artists Competition, waar ze de Friends of York Early Music Festival-prijs, de EEEMERGING-prijs en de Cambridge Early Music-prijs wonnen.
Uitvoerders & programma
Ensemble Apotropaïk:
Clémence Niclas: stem & fluit
Manon Papasergio: gotische harp
Louise Bouedo-Mallet: vedel
Clément Stagnol: middeleeuwse luit
--
Deel I: Zelfbeheersing
Comtessa de Dia (einde 12e eeuw – begin 13e eeuw)
A chantar m’er de so qu’eu no volria (canso)
Bernart de Ventadorn (ca. 1130/40 – ca. 1190/1200)
Can l’erba fresch’ (instrumentaal)
Alfonso X el Sabio (1221–1284)
Santa Maria leva
uit de Cantigas de Santa María, nr.320
Guillaume de Machaut (ca. 1300–1377)
Honte, paour, doubtance de meffaire (ballade)
Anoniem
Zonder titel, f. 49v (instrumentaal)
uit Codex Faenza – Biblioteca Comunale, MS 117
Guillaume Dufay (1397–1474)
La belle se siet au piet de la tour
Deel II: Bekoring
Alfonso X el Sabio
Santa Maria amar,
uit Cantigas de Santa María, nr.7
Anoniem
Ave Maris Stella
uit Codex Faenza
Anoniem
Medée fu en amer veritable (ballade)
uit Codex Chantilly, Musée Condé, MS 564
Deel III: Kwelling
Guillaume de Machaut
Phyton, le merveilleus serpent (ballade)
Anoniem
O Crudel Donna (madrigaal)
uit Codex Rossi, Rome – Biblioteca Apostolica Vaticana, MS Rossi 215
Anoniem
Ha, Fortune, trop as vers moy grant tort (ballade)
uit Codex Chantilly
Anoniem
Isabella (instrumentale estampie)
Londen – British Library, Add. 29987 (ca. 1400)
Toelichting
Bella donna, crudel donna: elegantie en kwelling in de hoofse lyriek
- Druppels van de plant belladonna vormden een middeleeuwse schoonheidspraktijk maar de plant is ook heel giftig. De belladonna staat daarmee symbool voor verleiding, schoonheid én het dodelijke gevaar van liefde.
- Hoofse lyriek idealiseert de onbereikbare dame. Troubadours aanbidden hun geliefde maar lijden onder de sociale afstand.
- Ensemble Apotropaïk toont hoofse liefde als drieluik: Tempérance (zelfbeheersing), Charme (bekoring) en Tourment (kwelling).
- Hoofse lyriek idealiseert de onbereikbare dame. Troubadours aanbidden hun geliefde maar lijden onder de sociale afstand.
- Ensemble Apotropaïk toont hoofse liefde als drieluik: Tempérance (zelfbeheersing), Charme (bekoring) en Tourment (kwelling).
Een middeleeuwse beauty hack
Mooie en grote ogen: elke vrouw droomt ervan. Elk menselijk wezen allicht. Hoe groter de spiegels van onze ziel lijken, hoe aantrekkelijker we worden gevonden. De oude Egyptenaren, volkeren in Oost- en West-Afrika gebruiken al enkele millennia kohl – de Afrikaanse mascara, zeg maar – om de ogen met make-up te benadrukken. Italiaanse dames in de middeleeuwen en renaissance hadden hun eigen middeltje: ze gebruikten druppels van de wolfskers (atropa belladonna). De werkzame stof atropine verwijdt de pupillen en maakt donkerder en glanzender.
Dit gebruik gaf de plant haar naam: ‘belladonna’ betekent ‘mooie vrouw’ in het Italiaans (bella donna). Niet zonder ironie, want niet alleen maakt het sap van de plant de ogen – en dus ook de vrouw – mooier, de bessen van de plant zijn zoet maar vooral vreselijk giftig. Drie bessen zijn voldoende om een kind te doden. In kleinere dosissen heeft het goedje bovendien hallucinogene eigenschappen – om die reden werd het ook in middeleeuwse levenselixers en heksenzalfjes gebruikt – en kan het ook de ogen aantasten. Naar deze bedrieglijke en nefaste bijwerkingen verwijst overigens de titel van Hugo Claus’ bekende roman Belladonna (1994).
Hoofse liefde
Liefde als gevaar of als vergiftigd geschenk: in al zijn betekenissen is ‘belladonna’ een sprekend beeld voor de verleiding en de risico’s van de liefde. Zo ook in de hoofse poëzie uit de middeleeuwen en renaissance. De hoofdfiguur en het object van begeerte is gewoonlijk een mooie, sterk geïdealiseerde vrouw, perfect als een sublieme bloem. Het gelijknamige programma van Ensemble Apotropaïk verkent de vrouwelijke mythes uit de late middeleeuwen, van waardige en spirituele dames tot ongenadige femmes fatales.
'Ensemble Apotropaïk verkent de vrouwelijke mythes uit de late middeleeuwen, van waardige en spirituele dames tot ongenadige femmes fatales.'
Andreas Capellanus was een van de eerste auteurs om deze hoofse liefde nader te omschrijven. In zijn traktaat De amore (ca. 1190) deed hij de gebruiken van de middeleeuwse liefde uit de doeken. 'Regel 30: De ware minnaar wordt voortdurend en onophoudelijk in beslag genomen door het beeld van de geliefde' ('verus amans assidua, sine intermissione, coamantis imaginatione detinetur'). De hoofse liefde, die we kort voordien al aantreffen in de lyriek van troubadours actief in de Provence en de Languedoc zoals Bernart de Ventadorn, vinden we inderdaad vaak geformuleerd in deze termen: een voortdurende idealisering, op het obsessieve af. Tegelijkertijd lijdt de dichter onder deze afstand: het hoogverhevene object van zijn aanbidding bevindt zich op oneindige afstand – veelal in sociale klasse dan in fysieke afstand uitgedrukt – en heeft niet de minste belangstelling voor de smachtende poëet.
De hoofse thematieken van de troubadours zouden zich vanaf de 12e eeuw en nog sterker in de 13e eeuw vanuit zuidelijk Frankrijk ook noord- en zuidwaarts bewegen. We vinden ze terug in de lyriek van de trouvères, de in het Frans (langue d’oïl) dichtende singer-songwriters die hoofdzakelijk eenstemmige chansons componeerden. Grootheden uit de polyfonie van latere eeuwen, zoals Guillaume de Machaut en Guillaume Du Fay, zijn hun erfgenamen, zowel muzikaal als poëtisch. De invloed van de hoofse kunst liet zich ook voelen in de hoofdzakelijk religieuze gedichten en liederen die door de 13e-eeuwse koning van Castilië en León, Alfonso X ‘el Sabio’ (de wijze), werden verzameld. Onder de benaming Cantigas de Santa Maria vinden we één van de absolute hoogtepunten van middeleeuwse lyriek, gesteld in het Galicisch – de hoftaal onder Alfonso. De vereerde dame heet hier Maria en is nog volmaakter.
Een middeleeuwse liefdestriptiek
Het programma dat het Ensemble Apotropaïk samenstelde, ontvouwt zich als een middeleeuws drieluik, waarbij elk paneel een aspect van de hoofse liefde vertolkt. Het eerste luik is Tempérance, gematigdheid. De hoofse eigenschap par excellence, de beheersing die de ware adel van de ziel weerspiegelt: controle en rust. De dame is een vrouw die berust in haar situatie, haar lot, maar haar waardigheid nooit verliest. We starten bij één van de weinige trobairitz – de vrouwelijke tegenhangers van de troubadours – afkomstig uit Die (departement Drôme), en beëindigen dit luik het aan het andere eind van het chronologische spectrum met Du Fays ballade La ballade se siet.
Het middenluik is getiteld Charme, de bevalligheid eigen aan elke dame, en zeker in een hoofse context. Dit middendeel presenteert antieke of spirituele figuren met sterke en fascinerende persoonlijkheden als Medea en Maria zoals we haar aantreffen in de Cantigas de Santa Maria of in een hymne voor de maagd in de vroegvijftiende-eeuwse codex Faenza.
'Meestal ondergaat de dichter de kwelling, terwijl de dame niets (of niet veel) onderneemt. Maar soms leiden deze vrouwelijke mythen tot een veel donkerder situatie.'
De kwelling, Tourment, is wat de dichter voelt bij het constateren van de afstand die hem van zijn beminde scheidt. Meestal ondergaat hij de kwelling, terwijl de dame niets (of niet veel) onderneemt. Maar soms leiden deze vrouwelijke mythen tot een veel donkerder situatie, waarin de beginsituatie wordt omgekeerd. Vrouwe Fortuna draait aan haar beroemde rad – zoals in de ballade uit de Codex Chantilly – en het is de afgewezen minnaar die het slachtoffer wordt. De Crudel Donna uit de beroemde Codex Rossi (ca. 1370) vormt zowat de tegenpool van de bevallige Bella Donna – of is ze niet meer dan de andere kant van de hoofse medaille?
Pieter Mannaerts
Beleef meer tijdens Têtes-à-têtes
Têtes-à-têtes draait om intense ervaringen, en niet enkel in het zog van de muziek. Ga voor een brede festivalbeleving en maak ook dit mee:
-
Pop-up café op Forum 6
Na de voorstelling houden we de intieme sfeer verder aan. Voor de gelegenheid toveren we de zesde verdieping van de Lantaarntoren een maand lang om in een stemmig pop-up café. Drink in alle gezelligheid een glas met zicht op Brugge by night en laat de luisterervaring nog wat nazinderen.
-
Klankinstallatie 'From Fin to Footprint' op Forum 7
Sinds 2024 werkt Johannes Kreidler aan gemotoriseerde instrumenten die de grenzen tussen visuele kunst, muziek en technologie vervagen. Tijdens Têtes-à-têtes bevolken deze motor instruments de bovenste verdieping van de Lantaarntoren, waar je ze voor en na elk concert kan ontdekken. Verwacht je aan een toegankelijke, grappige ‘installatie’, die ook muzikaal heel sterk is.
-
Liefde aan de muren / liefde voor je oren
Het project Love Lines trekt een rode liefdesdraad door ons seizoen. In oktober 2025 wijdden zes auteurs al wie dat wilde in in de nobele kunst van het ‘liefdesbrief-schrijven’. Woorden uit en foto's van de mooiste flarden uit die brieven geven ons pop-up café extra kleur en poëzie. Kom ook luisteren naar deze odes tijdens een gratis 'luistermoment' in het pop-up café op Forum 6 op zondag 22 februari.
Een project i.s.m. vzw De Batterie, met de steun van de spelers van de Nationale Loterij
Getipt voor jou
-
Cantoría / De dochters van Isabella
De razendsnel rijzende sterren van Cantoría hebben een bijzondere passie voor de Spaanse polyfonie. In dit programma neemt het jonge ensemble ons mee op reis door de emoties, huwelijken, avonturen en tegenslagen van koningin Isabella de Katholieke en haar vier dochters. De tweede dochter, Johanna de Waanzinnige, was door een huwelijk trouwens gelinkt met ‘ons’ Bourgondië. Leg je oor te luister aan hoven in Spanje, Portugal, Bourgondië en Engeland.
-
Peter Van Heyghen & Kris Verhelst / Passaggi et affetti
Rond 1600 zit er iets in het Italiaanse water: de renaissance ruimt geleidelijk plaats voor de vroege barok. Componisten zetten alle mogelijke technieken en stijlen in voor maximale zeggingskracht: oud en nieuw, eeuwenlange traditie en nieuwe modetrends. Uitvoerders worden bovendien gepromoveerd tot mede-componist en dragen hun steentje bij tot virtuositeit en expressie. Bruisende muziek uit een periode die gegarandeerd fascineert en verrast!
-
Anna Besson & Reinoud Van Mechelen / Afspraak(je) op scène
Eén instrument + één stem = één koppel. Anna Besson en Maker Reinoud Van Mechelen gaan de uitdaging aan om speciaal voor die liefdevolle bezetting een programma te bedenken. Ze geven jou, en elkaar, rendez-vous met origineel werk voor stem en fluit of traverso. Op het programma ook eigen arrangementen van muziek van Franse componisten, van Guillaume de Machaut tot Claude Debussy en Albert Roussel. Een snuif Bach en een dosis folk maken de optelsom compleet.
-
Les Cris de Paris / Schütz. Hooglied
Heinrich Schütz liet zich zijn hele leven lang inspireren door het Hooglied, het meest dichterlijke en zinnelijke Bijbelboek. Op deze magistrale erotische poëzie liet hij al zijn kunnen los in de nieuwe muzikale taal die hij had ontwikkeld sinds zijn leertijd bij Gabrieli in Venetië. Hierin gaan timbres en ruimte-effecten samen met solowerk en meerkorigheid. Sindsdien weerklonk de Bijbelse liefde met Italiaanse eleganza.
