Penta Quintet / Haydn & Mozart

 
Op familiebezoek in Salzburg

Tussen de Haydn- en Mozartfamilies bestonden vele banden: vriendschappelijke, collegiale, educatieve en niet in het minst artistieke. Michael Haydn - vijf jaar jonger dan zijn beroemde broer Joseph - bracht nagenoeg zijn hele carrière in Salzburg door. In 1762 werd hij daar als hofmuzikant en concertmeester aangenomen door prins-aartsbisschop Sigismund Graf von Schrattenbach. Het orkest had getalenteerde muzikanten als leden, waaronder Leopold Mozart, aanvoerder van de tweede violen. Haydn leerde al gauw Leopolds twee wonderkinderen kennen, Anna Maria en Wolfgang Amadeus. In 1767 kwam er zelfs een samenwerking tussen Haydn en een 11-jarige Wolfgang: Die Schuldigkeit des ersten Gebots was een muziekdrama dat de componisten voor de Benedictijnse universiteit creëerden. Aanvankelijk hadden de families respect voor elkaar, maar toen Michael Haydn in 1777 als organist werd aangesteld aan de Dreifaltigkeitskirche, sloeg de sfeer om. Leopold Mozart reageerde geërgerd dat zijn zoon die functie niet had gekregen. Uit frustratie verspreidde Leopold het gerucht dat Michael Haydn alcoholverslaafd en lui was - een boude uitspraak over iemand die toen aan het hoogtepunt van zijn carrière stond!

'Aanvankelijk hadden de families Mozart en Haydn respect voor elkaar, maar toen Michael Haydn in 1777 als organist werd aangesteld aan de Dreifaltigkeitskirche, sloeg de sfeer om.'

Strijkkwintet van Michael Haydn

Michael Haydn wordt vandaag voornamelijk geassocieerd met religieus repertoire. Niettemin schreef hij ook een boeiend wereldlijk instrumentaal repertoire, zoals een veertigtal symfonieën, concerti en strijkkwintetten. Dat laatste genre staat in de schaduw van het strijkkwartet, dat vooral vanaf de 19e eeuw bij professionals en melomanen een cultstatus verwierf. Een vijfstemmige bezetting is in de muziekgeschiedenis nochtans geen uitzondering. Madrigalen van Claudio Monteverdi of Carlo Gesualdo waren vaak voor vijf stemmen geconcipieerd. Ook consortmuziek uit de Elizabethaanse renaissance was meestal voor vijf viola da gamba’s geschreven, wat leidde tot een rijke, polyfone klankwereld. In de 18e eeuw was Luigi Boccherini de specialist van het vijfstemmige samenspel. Hij schreef meer dan 100 kwintetten, met hoofdzakelijk een bezetting van twee violen, één altviool en twee cello’s, of in enkele gevallen ook twee altviolen en één cello. Michael Haydns oeuvrecatalogus telt vijf strijkkwintetten, al worden enkele daarvan ook Notturno of Divertimento genoemd. In 1773 schreef hij zijn eerste twee kwintetten MH187 & MH189. In 1784 vulde hij zijn oeuvrelijst aan met het Strijkkwintet in F, MH367. Er is helaas geen autograaf van overgeleverd, maar er zijn wel kopieën van bewaard.

'Als componist kan je in een kwintet gemakkelijker een stem verdubbelen, wat leidt tot een vollere, meer orkestrale sound.'

Tijdens Haydns leven werden de kwintetten in Oostenrijk nog verspreid, zoals de uitgave in 1803 van het kwintet H367 uit datzelfde jaar bij de Weense uitgeverij Bureau des arts de d’industrie. Een extra vijfde stem lijkt misschien een onbeduidend verschil in vergelijking met een strijkkwartet. Als componist kan je in een kwintet echter gemakkelijker een stem verdubbelen, wat leidt tot een vollere, meer orkestrale sound. Het kwintet MH367 heeft vier bewegingen, naar analogie met de courante vormen van een strijkkwartet of symfonie. De eerste beweging is een sonatevorm in een snel tempo, waarin twee thema’s tegenover elkaar worden uitgespeeld. De tweede beweging volgt het patroon van het menuet, een gestileerde dans in ¾-maatsoort. In de derde beweging lijkt Haydn een uitstapje te maken naar de opera. De viool speelt een zangerige melodie, bovenop een eenvoudige begeleiding, die de stijl van een opera-aria overneemt. Een snelle finale beëindigt het kwintet met een virtuoos karakter en fijnzinnige ritmiek.

Wolfgang Amadeus Mozart in Wenen

Werd Mozart door Haydn geïnspireerd tot het schrijven van strijkkwintetten? Hij apprecieerde de werken dermate dat hij er kopieën van bewaarde en ze in zijn concerttournee van 1777-78 in Mannheim uitvoerde. In december 1773 componeerde de 17-jarige Mozart zijn eerste strijkkwintet in een reeks van in totaal zes. Volgens de Amerikaanse musicoloog Charles Rosen behoren die zes kwintetten tot Mozarts belangrijkste prestatie in de kamermuziek. Het is niet toevallig dat Mozart een fascinatie had voor een bezetting van twee violen, twee altviolen en één cello. Mozart speelde tijdens concerten zelf graag de altvioolpartij en in al zijn composities besteedt hij een bijzondere aandacht aan de middenstemmen. Mindere componisten beschouwen die middenpartijen als louter saaie vulstemmen in de harmonie. In mei 1787 componeerde Mozart zijn Strijkkwintet in G, K516. Ook hier zien we een opeenvolging van vier bewegingen, maar Mozart vergroot de schaal in vergelijking met Haydns kwintetten. De eerste beweging valt op door de chromatische wendingen en de expressieve sprongen in de vioolpartij. Gelijkaardige sprongen herneemt Mozart in het 'Menuetto'. De langzame beweging contrasteert met de voorgaande door de verbrokkeling van de muzikale textuur die uiterst fragiel klinkt. De laatste beweging zet opnieuw in met een introvert 'Adagio', en besluit met een levenslustig 'Allegro' in sol groot.

'Mozart speelde tijdens concerten zelf graag de altvioolpartij en in al zijn composities besteedt hij een bijzondere aandacht aan de middenstemmen.'

Een uitstap naar Schloss Esterházy in Eisenstadt

Als contrast met Haydns en Mozarts kwintetten speelt Penta Quintet drie barytontrio’s van Joseph Haydn. De baryton was het geliefde strijkinstrument van Haydns broodheer, Prins Nicolaus Esterházy. In opdracht van de prins componeerde Haydn niet minder dan 125 werken waarin het toen al gedemodeerde instrument kon schitteren. Ondanks de bescheiden bezetting, beschouwde Haydn de trio’s als experimenteerterrein voor ambitieuzer repertoire. Hij speelt met thematische ontwikkelingen, chromatiek en contrasten in karakter.


Frederic Delmotte

Verbroedering
De gebroeders Haydn en hun vriend Mozart

Verbroedering verkent de bijzondere verbondenheid tussen de broers Haydn en Mozart. Naast de vanzelfsprekende familiale band tussen Joseph en Michael Haydn was er een hechte vriendschap tussen beide broers en Wolfgang Amadeus Mozart. Tussen alle drie bestond bovendien een diep respect en een sterke collegiale verwantschap, gevoed door wederzijdse bewondering en artistieke uitwisseling. Door werken van deze drie componisten samen te brengen, richt het programma de aandacht op deze verbroedering — zowel in letterlijke als in overdrachtelijke zin — die Michael, Joseph en Amadeus met elkaar verbond.

PENTA weerspiegelt deze onderlinge verbondenheid muzikaal door de barytontrio’s in steeds wisselende bezettingen uit te voeren. Zo wordt binnen het ensemble zelf een netwerk van relaties zichtbaar, dat een parallel vormt met de verbroedering tussen de drie componisten.

Deze thematiek wordt verder verdiept door het gebruik van brieffragmenten en een gedicht. Om dit niet-muzikale element zorgvuldig te integreren en het programma te verrijken zonder de muzikale lijn te verstoren, heeft PENTA regisseuse Jorinde Keesmaat betrokken. Onder haar coaching is het geheel gesmeed tot een coherent programma met een duidelijke spanningsboog, waarin muziek en tekst elkaar versterken